ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਜੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾੜ੍ਹੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਤਲਵਾੜਾ ਰੋਡ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਮਦਾਸ ਜੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਦਕਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਊਆਂ ਚਰਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਸੀਮ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਰਮ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗਊਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਚਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਟ ਭਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਮੰਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਦਾਣੇ ਚੌਲ ਪੀਸ ਕੇ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੁੱਧ ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਈ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਬਤ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
ਇਹ ਅਦਭੁੱਤ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ।”
ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਪਰਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।”
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਰਖ ਲੈਣ ਆਏ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੇਰੇ ਦਰ ‘ਤੇ ਪਧਾਰੇ ਹੋ।”
ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੌਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੂਜਨੀਯ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਲਈ ਜਾਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਘਰ ਗੰਗਾ ਆਪ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ।”
ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।”
ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨਗੇ। ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜਤਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਜਲ ਦੀ ਧਾਰਾ ਇਸ ਪਾਵਨ ਤਪੋਭੂਮੀ ਤੱਕ ਆਈ, ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਵੜੀ “ਪਾਪ-ਖੰਡਨ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਵੜੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੂਹ ਜੀਵਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਗੁਫ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜੀਵਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।