ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਊਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 62 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਮਠ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੰਤ ਸ਼੍ਰੀ 1008 ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੀ 1008 ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਪੰਚਦੇਵ ਉਪਾਸਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਪੱਸਿਆ, ਸੇਵਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ।

ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ Wall Paintings of the Western Himalayas ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ਰੀ ਮੀਰਾ ਸੇਠ ਨੇ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹੰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹੰਤ ਲਕਸ਼ਮੀਧਰ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਨਦ (ਸ਼ਾਹੀ ਅਨੁਦਾਨ ਪੱਤਰ) ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਨਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸਾਲ, ਅਰਥਾਤ 1667 ਈਸਵੀ, ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ 1008 ਬਾਬਾ ਨਕੋਦਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਗੱਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾਵਾਂ (Wall Paintings) ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮਠ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ ਉਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ 6 ਮੀਟਰ × 4.75 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਲਕਸ਼ਮੀਧਰ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਾਦਗੀ, ਭਾਵਪੂਰਣ ਅਭਿਵਿਆਕਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਠ ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਬੈਠਕ ਦੇ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਕੁਝ ਸਧਾਰਣ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜਦੋਂ ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਚਮਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਿੱਕੇ ਪੈਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯਤਨ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਰੋਹਰ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਮਹੰਤਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ।